Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) – mieszkaniec azjatyckich stepów
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) należy do rodziny żółwi lądowych (Testudinidae). Gatunki z tej rodziny są przystosowane do życia na lądzie. Rodzaj Testudo zaadoptował się do stosunkowo suchego środowiska. Gatunki z tej grupy mają grube, słupowate kończyny ze zrośniętymi palcami oraz mocnymi pazurami umożliwiającymi kopanie. Ich skorupa jest zwykle wysklepiona i ciężka, a same żółwie są krępe i ociężałe. Żółw stepowy jest jednym z najpopularniejszych żółwi w terrarystyce. W obrębie tego gatunku wyróżnia się obecnie pięć podgatunków.
Jak wygląda żółw stepowy (Testudo horsfieldii)?
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) ma owalny, lekko spłaszczony i nie tak wypukły jak u innych przedstawicieli rodzaju karapaks (grzbietowa część pancerza) oraz płaski plastron (brzuszna część pancerza). Głowa jest owalna z wąskim pyskiem zapatrzonym w rogowy dziób. Nos jest ostro ścięty, z profilu nadaje pyskowi kwadratowy zarys. Szyja jest gruba i krótka. Kończyny przednie są lekko spłaszczone, zaś tylne – słupowate, wszystkie zakończone czterema pazurami. Na kończynach znajdują się grube, twarde i zachodzące na siebie łuski. Ogon zakończony rogowym kolcem jest krótki i gruby u samic oraz dłuższy i cieńszy u samców.
Ubarwienie karapaksu zależy od wieku i pochodzenia żółwia. Może być jednolite, od żółtobrązowego do jasnobrązowego, lub z ciemnymi, często czarnymi plamami. Plastron jest czarny z żółtawymi obramówkami. Głowa, kończyny i ogon są zwykle jaśniejsze, od żółtawobrązowych do oliwkowych. Rogowy dziób jest ciemniejszy od skóry głowy. Żółw stepowy dorasta do 13-28 cm długości karapaksu. Samce są zwykle mniejsze od samic.
Występowanie żółwia stepowego
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) występuje na terenie Wielkiego Stepu, w Kazachstanie, Kirgistanie, Tadżykistanie, Turkmenistanie, Uzbekistanie, Iranie, Afganistanie, Pakistanie i północno-zachodnich Chinach. Gatunek ten zamieszkuje suche, jałowe a czasami także skaliste tereny porośnięte głównie trawami. Można spotkać go również na wydmach. Występuje na nizinach, lecz w niektórych rejonach zamieszkuje też wyżyny do 2 400 m n.p.m., gdzie występuje bogatsza, krzaczasta roślinność. Gatunek ten korzysta z nor przez cały rok. Żółwie w nich śpią, chronią się przed niekorzystną pogodą i zimują. W norach panuje wyższa wilgotność niż na powierzchni. Okresowo przebywa w okolicy cieków wodnych i zbiorników, zazwyczaj wiosną po roztopach śniegu.
W miejscach występowania żółwia stepowego lata są gorące i suche, a zimy mroźne, z niewielką ilością opadów i silnymi wiatrami. Panuje tam surowy klimat z sezonowymi zmianami w dostępności pokarmu i wody.
Jak długo żyje żółw stepowy (Testudo horsfieldii)?
Testudo horsfieldii w niewoli może żyć nawet 80 lat. W warunkach naturalnych zazwyczaj żyje ok. 50 lat. Najintensywniejszy wzrost u tego gatunku odbywa się do ok. 15.-20. roku życia. Zakup żółwia stepowego wiąże się z opieką przez wiele lat, a nie rzadko przez resztę życia opiekuna. Przed zakupem żółwia upewnij się, że jesteś w stanie zapewnić mu tak długą opiekę lub drugiego odpowiedzialnego opiekuna, np. w rodzinie.
Jakie terrarium dla żółwia stepowego?
Terrarium dla żółwia stepowego może być zamkniętym zbiornikiem z przewiewną wentylacją lub otwartym od góry wybiegiem. Wielkość terrarium powinna być dobrana do wielkości danego osobnika w taki sposób, aby umożliwić mu swobodne poruszanie się po powierzchni zbiornika. Elementy wyposażenia (kryjówka, basen, miska na wodę) nie powinny znajdować się zbyt blisko siebie, aby żółw mógł swobodnie przemieszczać się pomiędzy nimi. U żółwi lądowych stosuje się następującą zasadę wyznaczania minimalnej wielkości terrarium:
- szerokość terrarium powinna stanowić co najmniej 4-krotność długości karapaksu żółwia,
- długość terrarium powinna stanowić co najmniej 8-krotność długości karapaksu żółwia,
- wysokość terrarium należy dobrać tak, aby żółw po wspięciu się na tylne kończyny i oparciu o ścianę nie sięgał do oświetlenia lub otwartej góry wybiegu – co najmniej 2-krotność długości karapaksu.
Jeżeli terrarium jest zamknięte od góry, należy uwzględnić również konieczność zachowania odpowiedniego dystansu oświetlenia od żółwia.
Na podstawie powyższych wytycznych minimalne wymiary terrarium dla żółwia stepowego, którego karapaks ma 20 cm długości, będą następujące: 160 cm długości, 80 cm szerokości i 40 cm wysokości. Jest to jednak niezbędne minimum. Żółwie lądowe są bardzo aktywne i im mają większą powierzchnię wybiegu, tym lepiej funkcjonują. Zaleca się również, aby oprócz terrarium (lub wybiegu) wewnętrznego, zapewnić żółwiowi wybieg letni w ogrodzie.
Jakie podłoże do terrarium dla żółwia stepowego?
Jako podłoże do terrarium stosuje się mieszanki dla żółwi lądowych z dużą ilością gliny, która po zalaniu wodą tworzy twardą skorupę. Dobrym wyborem będzie tu podłoże Tropical Terraclay. Przy stosowaniu sypkiego podłoża istnieje ryzyko połykania go przez żółwia i zaczopowania przewodu pokarmowego. Możesz również zastosować wycięty fragment murawy wraz z roślinnością. Jednak w takim przypadku koniecznie upewnij się, że w miejscu pozyskania darni nie prowadzono oprysków.
Niezbędnym wyposażeniem w terrarium jest obszerna kryjówka, dająca żółwiowi swobodę poruszania się wewnątrz niej. Podłoże znajdujące się bezpośrednio pod oświetleniem grzewczym warto wyłożyć płaskimi kamieniami, które będą nagrzewały się w dzień i oddawały ciepło w nocy, podobnie jak to ma miejsce w środowisku naturalnym. W innych miejscach zbiornika warto ułożyć niskie skałki. Urozmaicą przestrzeń oraz pomogą ścierać pazury żółwia podczas przemieszczania się po nich. W terrarium powinny znajdować się również basen z wodą oraz miska na pokarm.
Więcej wskazówek o tym, jak urządzić terrarium dla żółwi lądowych, znajdziesz we wpisie Roślinożerne żółwie lądowe – terrarium i opieka.
Wybieg zewnętrzny dla żółwia stepowego
Jeżeli posiadasz przydomowy ogród, możesz pokusić się o skonstruowanie wybiegu zewnętrznego, co pozwoli stworzyć żółwiowi warunki zbliżone do naturalnych. To sprzyja lepszemu samopoczuciu gada, zapewnia mu więcej ruchu i naturalne zmiany warunków. Ogromnym atutem jest też dostęp do naturalnego światła słonecznego.
Wybieg powinien być usytuowany w nasłonecznionym miejscu. Należy jednak zadbać, aby na wybiegu znajdowało się też trochę cienia, w którym żółw mógłby odpocząć od upału. Idealnym miejscem na wybieg jest kawałek trawnika, który niezwykle przypomina stepy. Na części wybiegu powinny znajdować się płaskie kamienie lub inne twarde podłoże. Przed umieszczeniem żółwia na wybiegu upewnij się, że nie znajdują się na nim trujące dla niego rośliny.
W przypadku żółwia stepowego problemem są ulewne deszcze lub ogólnie mokre lata. Gatunek ten jest przystosowany do suchego klimatu i zbyt duża wilgotność jest dla niego szkodliwa. Dlatego część wybiegu powinna być zabezpieczona przed deszczem. Niezwykle ważne jest też odprowadzanie nadmiaru wody, aby na wybiegu nie utrzymywały się kałuże.
Konstrukcja wybiegu powinna zapewnić żółwiowi ochronę przed drapieżnikami oraz zapobiec jego ucieczce. Żółw stepowy doskonale kopie i może przedostać się pod ogrodzeniem, a także potrafi wspiąć się po nierównościach i uciec górą. Wybieg powinien być więc osłonięty z każdej strony. Wewnątrz należy zaplanować sporą, dobrze zaizolowaną kryjówkę lub budkę, która zapewni żółwiowi ochronę przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Dach budki może być przeszklony, co zapewni nagrzewanie jej wnętrza w ciągu dnia i ciepło także w nocy. Kryjówka lub budka mogą być również lekko dogrzewane matą grzewczą lub innym promiennikiem ciepła, gdy następują gwałtowne ochłodzenia.
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) może przebywać na wybiegu zewnętrznym od wiosny do jesieni, jeżeli temperatura w nocy nie spada poniżej 18°C. Jeśli warunki wiosną i jesienią są bardzo zmienne, to należy na ten czas zabrać żółwia do domu na wewnętrzny wybieg (lub do terrarium), gdzie warunki są stabilniejsze.
Jakie oświetlenie jest odpowiednie dla żółwia stepowego?
Żółw stepowy to gatunek dzienny, który zamieszkuje otwarte i trawiaste tereny, na których przez dużą część swojej aktywności jest wystawiony na bezpośrednie działanie promieni słonecznych. Jego skóra i skorupa są przystosowane do pochłaniania ciepła oraz promieniowania UVB, dzięki któremu żółw syntetyzuje odpowiednią ilość witaminy D3. W terrarium lub na wybiegu wewnętrznym żółw stepowy potrzebuje oświetlenia, które zapewni mu możliwie zbliżone światło do naturalnego – światło widzialne, UVB i promieniowanie cieplne.
W sklepach terrarystycznych dostępne są różne typy oświetlenia. Niektóre z nich emitują tylko światło widzialne, inne – światło widzialne i promieniowanie cieplne, a jeszcze inne – światło widzialne i światło UVB. Są też rozwiązania łączące w sobie wszystkie te 3 funkcje. Niezależnie od tego, jakie rozwiązanie wybierzesz, zadbaj o to, by pełny zakres oświetlenia był zamontowany w jednej ze skrajnych stref w terrarium. W ten sposób w jednym punkcie grzewczym, z którego żółw będzie chętnie korzystał, zapewnisz mu całe spektrum oświetlenia, jakiego potrzebuje. Dodatkowo, jeżeli terrarium jest obszerne, warto w chłodniejszej części zamontować oświetlenie UVB, aby nie narazić żółwia na niedobory witaminy D3. Czasami też konieczne jest zamontowanie dodatkowej lampy grzewczej, aby zapewnić odpowiednie warunki w całym zbiorniku.
Moc oświetlenia dobierz adekwatnie do wielkości terrarium i odległości żarówki od zwierzęcia. Nieodpowiednio dobrana moc grzewcza może spowodować oparzenia, przegrzanie lub zbyt niską temperaturę w zbiorniku. Nieodpowiednio dobrana lampa UVB może również powodować oparzenia lub emitować zbyt mało promieniowania, co również będzie przekładać się na pogorszenie zdrowia gada. W przypadku żółwia stepowego stosuje się oświetlenie dla gadów stepowych, z promieniowaniem UVB o mocy ok. 10%. Niektórzy producenci stosują inne oznaczenia, dlatego upewnij się, że dane oświetlenie jest odpowiednie dla tego gatunku. Oświetlenie stosuj przez 10-12 godzin dziennie.
Odpowiednia temperatura dla żółwia stepowego
W warunkach naturalnych w miejscu występowania żółwia stepowego panuje klimat suchy i skrajnie kontynentalny. Charakteryzuje się mroźnymi i wietrznymi zimami, podczas których temperatura spada do ok. -20°C. Lato jest gorące i suche, temperatura dochodzi do 25°C, w najgorętszych okresach przekracza 30°C. Mają miejsce znaczne dobowe amplitudy temperatur. Deszcze są skąpe i zwykle występują wiosną oraz wczesnym latem. Zimą z kolei występuje cienka pokrywa śnieżna. Najobfitszą porą roku jest wiosna, kiedy na stepach jest najwięcej wody, pochodzącej zarówno z roztopów, jak i padających deszczów. Latem, gdy robi się sucho i gorąco, spora część roślinności usycha. Zimą żółw stepowy ukrywa się w podziemnej norze, gdzie przechodzi brumację (spoczynek zimowy), unikając w ten sposób niskich temperatur oraz braku pokarmu. Na niektórych obszarach bardzo suche lata żółw stepowy może spędzić również w ukryciu pod ziemią, zapadając w estywację (spoczynek letni).
W warunkach hodowlanych powinieneś zapewnić żółwiowi zbliżone warunki do tych naturalnych. Pamiętaj jednak, że powinny być stabilniejsze niż w naturze. Wystawienie żółwia na skrajności lub nagłe wahania temperatur może przyczynić się do pogorszenia się jego zdrowia. Idealnie będzie, jeżeli zapewnisz żółwiowi inną temperaturę latem i zimą oraz w okresach przejściowych pomiędzy nimi, aby zachować naturalny cykl, do którego żółw jest przystosowany. Najlepszym rozwiązaniem jest zapewnienie mu również zimowego spoczynku. Przeczytasz o tym więcej w następnym akapicie, a teraz opiszę temperatury, które należy zapewnić żółwiowi latem.
W terrarium żółwia stepowego temperatura powinna być zróżnicowana. Na jednym końcu pod oświetleniem grzewczym temperatura powinna wynosić punktowo pod promiennikiem ciepła ok. 32-35°C, a następnie spadać stopniowo, aż do temperatury 20°C na drugim końcu. W ten sposób zapewnisz żółwiowi zróżnicowane strefy i jednocześnie nie narazisz go na gwałtowne zmiany temperatur podczas przemieszczania się po terrarium. Zwierzę samo wybierze miejsce, gdzie w danym momencie będzie czuć się komfortowo. Należy tutaj również podkreślić, że temperatura punktowa 32-35°C odnosi się do temperatury, która występuje bezpośrednio pod lampą grzewczą. Jest to temperatura nagrzanej powierzchni (lub skorupy wygrzewającego się żółwia) oraz powietrza w tej ograniczonej przestrzeni. Temperatura dookoła punktu grzewczego jest niższa. Latem w nocy nie powinna spadać poniżej 18°C, ale sporadyczne chłodniejsze noce nie powinny wpłynąć na zdrowie żółwia w dobrej kondycji.
Zimowanie żółwia stepowego (Testudo horsfieldii)
W środowisku naturalnym żółw stepowy zapada w sen zimowy (brumację, odmianę hibernacji) – w warunkach hodowlanych również należy zapewnić mu taki spoczynek. Zimowanie jest naturalnym procesem, który wpływa na długość życia, odporność, kondycję oraz rozmnażanie żółwia. W trakcie brumacji metabolizm żółwia zwalnia, gad się nie odżywia, ale też nie zużywa zbyt wielu kalorii. Jest to mechanizm pozwalający na przeczekanie do czasu, aż warunki pozwolą na normalne funkcjonowanie. W warunkach hodowlanych żółwie stepowe zwykle instynktownie zaczynają przygotowywać się do zimowania pod koniec września, kiedy skraca się długość dnia oraz obniżają się dobowe temperatury. W tym czasie żółwie często kopią w podłożu, aby przygotować sobie schronienie na zimę.
Przygotowanie żółwia stepowego do zimowania obejmuje zapewnienie mu optymalnych warunków wiosną i latem oraz bogatej i urozmaiconej diety dostosowanej do cyklu rocznego. Jesienią należy stopniowo zmniejszać ilość pokarmu i odrobaczyć żółwia. Na około miesiąc przed planowanym zimowaniem należy stopniowo skracać czas świetlny i ograniczać karmienie, a także stosować ciepłe kąpiele, aby opróżnić przewód pokarmowy żółwia. Dwa tygodnie przed zimowaniem należy zakończyć karmienie, przygotować ostatnią ciepłą kąpiel i przenieść żółwia do chłodniejszego pomieszczenia o temperaturze 10-15°C. Wyłączamy również światło. Następnym krokiem jest zimowanie w temperaturze 5-6°C przez 2-3 miesiące. Wybudzanie również należy przeprowadzić stopniowo, zwiększając temperaturę przez 2-3 tygodnie.
Jeżeli żółw znajduje się na wybiegu zewnętrznym, możesz pozwolić, aby proces przygotowawczy do zimowania oraz wybudzanie przebiegały naturalnie. Niezwykle istotne w tym okresie jest jednak kontrolowanie temperatury na zewnątrz. W naszym klimacie wiosenna i jesienna pogoda potrafi być gwałtowna i bardzo zmienna. Występujące na zmianę mrozy i ocieplenia nie są odpowiednimi warunkami dla żółwia i w takich okolicznościach lepiej zapewnić mu odpowiednie warunki w domowym terrarium.
Aby dowiedzieć się więcej na temat zimowania żółwi, przeczytaj wpis Zimowanie żółwi lądowych i wodno-lądowych.
Dostęp do wody i wilgotność w terrarium żółwia stepowego
Żółw stepowy powinien mieć stały dostęp do basenu z wodą. Ważne jest, aby basen miał niskie brzegi, które nie będą utrudniać mu wejścia do wody. Ponadto powierzchnia basenu powinna być wystarczająco duża, aby żółw mógł się w nim cały zmieścić. Głębokość nie może być zbyt duża, ponieważ gatunek ten nie potrafi pływać. Żółw stepowy wchodzi do wody rzadko i zwykle na krótko. Najczęściej korzysta z basenu, aby się napić, dlatego woda powinna być wymieniana raz dziennie lub częściej, jeśli zostanie mocno zabrudzona. Basen powinien być ciężki, aby uniknąć jego przypadkowego przewrócenia. Odpowiednie ustawienie basenu w terrarium jest również ważne. Powinien znajdować się on w chłodniejszym miejscu, w oddaleniu od lampy grzewczej, która, ogrzewając wodę, może przyczynić się do nadmiernego i niekontrolowanego zwiększenia wilgotności w terrarium w ciągu dnia.
Wilgotność powietrza w terrarium dla żółwia stepowego powinna wahać się w przedziale 40-50% w dzień oraz 55-60% w nocy. Takie wartości najczęściej utrzymują się w terrarium bez dodatkowej ingerencji, poprzez wyparowywanie wody z basenu oraz podłoża. Jeśli wilgotność powietrza jest zbyt niska, konieczne jest regularne zraszanie zbiornika. Warto wówczas zapewnić żółwiowi w terrarium urozmaicone strefy wilgotności i obficiej zraszać chłodniejszą część zbiornika, z której woda tak szybko nie wyparuje.
Czym karmić żółwia stepowego?
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) jest roślinożerny i podobnie jak pozostałe żółwie z tego rodzaju żywi się głównie roślinnością trawiastą oraz łąkową. Jego dieta jest sezonowa. Wiosną przeważają w niej młode pędy roślin, kwiaty, świeże rośliny zielne i trawy. Latem, gdy na stepach rozpoczyna się susza żółwie żywią się głównie suchymi roślinami (które można zastąpić suszem roślinnym i sianem). Zjadają też sukulenty, owoce, a także odchody zwierząt roślinożernych. Sporadycznie zjadają drobne bezkręgowce, jaja ptaków gniazdujących na ziemi oraz padlinę.
Przewód pokarmowy żółwia stepowego jest przystosowany do trawienia pokarmu bogatego w błonnik. W jego naturalnym pokarmie jest mało białka, tłuszczów i cukrów, dlatego nie powinien zjadać warzyw i owoców. Nieodpowiednia dieta wywołuje szereg problemów zdrowotnych – od problemów trawiennych, po nieprawidłowy rozwój.
- Zadbaj, by dieta była najbardziej obfita na wiosnę, po zimowaniu. Wtedy w diecie powinny przeważać świeże rośliny i młode pędy, a żółw powinien mieć dostęp do pokarmu przez cały czas.
- Latem wprowadź dodatek suszu roślinnego i granulatu.
- Jesienią, przed zimowaniem, stopniowo ograniczaj podawanie pokarmu.
Taki naturalny sposób żywienia to jeden z elementów przygotowujących żółwia do zimowania oraz zapewniających odpowiedni cykl roczny. Pokarm podawaj w płaskiej misce, aby zapobiec zjadaniu podłoża przez żółwia. Kępy traw i ziół możesz wkopać w podłoże w terrarium. Będzie to świetne urozmaicenie diety.
Gotowe pokarmy roślinne dla żółwia stepowego powinny być bogate w witaminy A i D3 oraz charakteryzować się stosunkiem wapnia do fosforu wynoszącym 2:1. Takie cechy posiadają pokarmy Tropical Biorept L oraz Tropical Reptiles Herbivore. Przeczytaj wpis Co jedzą żółwie lądowe – praktyczne porady dla opiekunów, aby dowiedzieć się więcej o ich żywieniu.
Podczas karmienia żółwia stepowego świeżymi i suszonymi roślinami stosuj suplementy z węglanem wapnia, innymi minerałami i witaminami. Są one dostępne w postaci proszku, którym posypuje się pokarm, np. Tropical Vigorept Mineral i Tropical Vigorept Multivit. Węglan wapnia jest dostępny również w formie kawałków szkieletu mątwy (tzw. sepia). Sepia może stale leżeć w terrarium, dzięki czemu żółw może z niej korzystać w dowolnym momencie. Dodatkowo, zgryzając sepię, żółw na bieżąco ściera rogowy dziób.
Czy żółw stepowy choruje?
Tak jak każde zwierzę, żółw stepowy może chorować lub wymagać zabiegów pielęgnacyjnych. Wiele ze zdrowotnych problemów u żółwi wynika z nieprawidłowości w opiece nad nimi. Znaczący wpływ na zdrowie żółwia ma również dieta. Niektóre choroby są wywołane przez spadek odporności gada lub infekcje wirusowe.
Jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych tego gatunku są problemy trawienne wynikające ze złej diety opartej na warzywach i owocach. Nieodpowiednia dieta może prowadzić do dalszych zaburzeń, dlatego jest tak bardzo istotna. U żółwia stepowego, podobnie jak u innych gatunków, może dochodzić do krzywicy, jeśli nie będzie miał zapewnionego odpowiedniego oświetlenia, diety oraz suplementów. Zdarzają się również infekcje pasożytnicze – zarówno pasożytami wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi (roztocze). Gatunek ten jest też narażony na infekcje grzybicze skorupy i skóry, jeśli w terrarium będą panowały zbyt wysoka wilgotność lub zbyt słaby przepływ powietrza.
Każdy niepokojący objaw powinien zwrócić uwagę opiekuna. Wczesne wykrycie problemu zwiększa szansę na szybkie wyleczenie żółwia. Warto też zadbać o profilaktyczne wizyty u lekarza weterynarii oraz regularne badanie odchodów.
Czy żółw stepowy to dobry wybór dla początkujących?
Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) jest gatunkiem polecanym na pierwszego żółwia, gdyż opieka nad nim jest stosunkowo łatwa, a sam gatunek należy do tych o małej lub średniej wielkości. Należy jednak pamiętać o tym, że mimo to żółw ma swoje specyficzne wymagania, które bezwzględnie trzeba spełnić. Nawet podczas opieki nad odpornym gatunkiem można popełnić błędy, dlatego warto bardzo dobrze przygotować się merytorycznie, zanim zdecydujemy się na zakup zwierzęcia.
Opracowano na podstawie własnych doświadczeń oraz literatury.
Literatura
- Baza danych o gadach: https://reptile-database.reptarium.cz/Testudo/horsfieldii.
- Baza danych o globalnej różnorodności biologicznej (Global Biodiversity Information Facility): https://www.gbif.org/species/299401206.
- Baza danych taksonomicznych (Integrated Taxonomic Information System): https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=551867#null.
- Encyklopedia internetowa: https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BB%C3%B3%C5%82w_stepowy.
- Schuiten B.I. 2008. Zwierzęta w terrarium, tłum. Borycka-Zakrzewska J. (Wydawnictwo REA, 2011), 107-120.
- Terrarystyka: https://www.terrarium.com.pl/zolw-stepowy/.
- Ullrich W. 2001. Płazy i gady w terrarium, tłum. Karwat M. (Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski, 2005), 104-109.
- Żółw stepowy (Testudo horsfieldii) – mieszkaniec azjatyckich stepów - 2 marca 2026
- Żabuti leśny (Chelonoidis denticulatus) – piękny żółw z Ameryki Południowej - 20 listopada 2025
- Żółw obrzeżony (Testudo marginata) – największy lądowy żółw Europy - 22 października 2025
