Zimowanie żółwi lądowych i wodno-lądowych
Zimowanie żółwi to skomplikowane zagadnienie, z którym każdy opiekun gatunków zimujących powinien się zapoznać. Najpierw jednak dowiedz się co oznaczają terminy: zimowanie, hibernacja i brumacja.
Zimowanie to inaczej stan spoczynku, czyli zapadnięcie w sen zimowy – hibernację lub brumację. W warunkach hodowlanych używa się tego terminu również do całego procesu przygotowującego zwierzęta do zapadnięcia w sen zimowy.
Hibernacja jest terminem powszechnie znanym i oznaczającym sen zimowy. Jest to proces fizjologiczny, podczas którego zachodzi głębokie odrętwienie i spowolnienie funkcji życiowych organizmu. Wiele zwierząt z różnych grup zapada w sen zimowy, aby przetrwać niekorzystne warunki niedoboru pokarmu oraz niskich temperatur. Hibernacja jest głębokim nieprzerwanym snem (używanym zwykle w odniesieniu do ssaków), z którego wybudzenie wymaga sporego nakładu energii ze strony organizmu, aby ogrzać go do prawidłowej temperatury.
Brumacja jest podobna do hibernacji i stanowi jej odmianę. Odnosi się ona do spoczynku zimowego płazów i gadów. Podczas brumacji zwierzęta mogą przebudzać się i przemieszczać.
Które gatunki żółwi zimują?
Zimują przede wszystkim gatunki, które występują w klimacie umiarkowanym i śródziemnomorskim. Jest to konieczne ze względu na zimną porę roku, podczas której panują zbyt niskie temperatury do prawidłowego funkcjonowania zwierząt zmiennocieplnych oraz brakuje pokarmu. Przeczekanie tej pory roku jest najlepszą strategią na przetrwanie dla żółwi.
Spośród gatunków trzymanych w domach zimują m.in.:
- Chrysemys picta (żółw malowany),
- Rhinoclemmys pulcherrima (żółw leśny),
- gatunki z rodzaju Testudo – Testudo graeca (żółw śródziemnomorski), Testudo hermanni (żółw grecki), Testudo horsfieldii (żółw stepowy) i Testudo marginata (żółw obrzeżony),
- Terrapene carolina (terapena karolińska).
Czy zimowanie żółwi w warunkach domowych jest konieczne?
U gatunków, które w naturze zimują, okres spoczynkowy wpływa na wiele procesów fizjologicznych. Reguluje prawidłowy wzrost, żywienie, dojrzewanie, odporność organizmu oraz rozród. Bardzo często gatunki te są wyczulone na ilość światła w otoczeniu i mimo sztucznego doświetlania zauważają znaczne skrócenie dnia i mniejszą ilość naturalnego światła. To determinuje ich ospałość i chęć zimowania.
Zimowanie żółwi to pewnego rodzaju przerwa w życiu żółwia. Metabolizm spowalnia, podobnie jak procesy życiowe i wzrost. Żółw nie potrzebuje pokarmu i nie zużywa zbyt wiele energii. Jego organizm jest do tego przystosowany i dzięki zapadnięciu w sen zimowy zachowuje prawidłowy cykl roczny. Brak snu zimowego może zakłócać niektóre procesy w organizmie żółwia oraz skracać jego życie.
Jakie korzyści zapewnia zimowanie żółwi?
Zimowanie żółwi niesie ze sobą wiele korzyści. Należy jednak pamiętać, aby je odpowiednio przeprowadzić, w przeciwnym razie może stanowić również zagrożenie dla żółwia.
- Prawidłowy rozwój – brumacja wpływa na układ hormonalny i rozwój fizjologiczny pozostałych narządów. Odpowiedni cykl pozwala na równomierny rozwój całego organizmu adekwatnie do wielkości i wieku żółwia.
- Prawidłowe dojrzewanie – regularna brumacja reguluje prawidłowe tempo rozwoju narządów rozrodczych. Dzięki temu żółwie nie dojrzewają zbyt wcześnie. Zbyt wczesne dojrzewanie obciąża nadmiernie organizm żółwia, a u samic może powodować dodatkowe problemy owulacyjne.
- Wpływa na rozród – dorosłe żółwie przystępują do godów na wiosnę, tuż po brumacji. Spoczynek zimowy jest jednym z czynników fizjologicznych, które normują procesy rozrodcze i dają sygnał organizmowi do rozpoczęcia godów po wybudzeniu.
- Zgodność z naturalnym rytmem biologicznym – dzięki odzwierciedleniu naturalnego cyklu życia sprzyja dobrostanowi żółwi.
- Wydłuża życie – a raczej należałoby napisać, że brak zimowania skraca życie żółwi. Brumacja pozwala na spowolnienie wszystkich procesów, również wzrostu i starzenia się gada, niejako spowalniając tykanie zegara biologicznego.
- Lepsze zdrowie i odporność – zimowanie żółwi jest pewnego rodzaju odpoczynkiem dla organizmu. To pozwala na sprawniejsze działanie układu odpornościowego po przebudzeniu żółwia. Wystawienie organizmu na niższe temperatury hartuje organizm i sprzyja większej tolerancji na zmienne czynniki środowiskowe.
- Utrzymywanie prawidłowej wagi i otłuszczenia – żółwie hodowlane mają mniej ruchu oraz łatwiejszy dostęp do wysokoenergetycznego pokarmu, przez co łatwiej odkładają nadmiar tkanki tłuszczowej. Okres spoczynku sprzyja utrzymywaniu odpowiedniej wagi, ponieważ przez znaczną część roku żółw nie odżywia się lub zjada mniejsze ilości pokarmu. Dodatkowo podczas snu zimowego zużywa niewielkie ilości energii, spalając tkankę tłuszczową.
- Mniejsze niedobory w organizmie – w okresie zimowym dostęp do świeżego pokarmu jest ograniczony i mimo dostępnych pokarmów zastępczych (susze i granulaty) może dochodzić do niedoborów mineralnych lub witaminowych w organizmie żółwia. Naturalny spoczynek minimalizuje to ryzyko, ponieważ żółw w tym czasie nie potrzebuje pokarmu.
- Oszczędność kosztów opieki – zimowanie pozwala zaoszczędzić energię oraz zużycie sprzętu (przede wszystkim oświetlenia). Dodatkowo ściąga z opiekuna konieczność zapewnienia zbilansowanej i urozmaiconej diety, o którą zimą trudno w naszej strefie klimatycznej.
Jakie zagrożenia niesie ze sobą zimowanie żółwi?
Nieodpowiednio przeprowadzone zimowanie może stanowić zagrożenie dla żółwia. Istotna jest również tutaj jego kondycja. Osłabiony lub chory osobnik może po prostu nie wybudzić się ze snu lub poważnie się rozchorować.
- Duży spadek wagi – najczęściej jest spowodowany nieprawidłową temperaturą zimowania. Jeżeli nie jest ona należycie kontrolowana i okresowo wzrasta powyżej danej wartości (zależnej od gatunku), to metabolizm żółwia przyspiesza. Podniesiona temperatura i przyspieszony metabolizm mogą powodować wybudzanie się żółwia, jego aktywność i nadmierne zużywanie energii oraz spalanie tkanki tłuszczowej. Jak nie trudno się domyślić, taki żółw może nie dotrwać do końca całego procesu, dlatego ważne jest kontrolowanie jego wagi.
- Zatrucie organizmu zalegającą treścią pokarmową – może do tego dojść, jeżeli żółw nie był odpowiednio przygotowany do zimowania (za krótki czas, zbyt obfite karmienie, brak ciepłych kąpieli w celu wypróżnienia żółwia). Jeżeli układ pokarmowy żółwia nie zostanie opróżniony przed brumacją, później już do tego nie dojdzie i treść będzie zalegać w jelitach. Procesy trawienne w tak niskich temperaturach nie przebiegają prawidłowo i treść pokarmowa zaczyna gnić. Wydziela się wiele szkodliwych toksyn, które powoli zatruwają organizm żółwia i mogą poważnie wpłynąć na jego zdrowie.
- Uduszenie lub trudności z oddychaniem spowodowane fermentacją zalegającej treści pokarmowej – przyczyna jest taka sama jak przy zatruciu. Uwalniające się z zalegającej treści pokarmowej gazy mogą spowodować wypełnienie jelit gazami i silny nacisk na płuca.
- Odwodnienie organizmu żółwia – najczęściej jest spowodowane zbyt niską wilgotnością substratu do zimowania lub wysuszonym powietrzem wewnątrz lodówki.
- Różnego rodzaju infekcje – mogą być spowodowane słabą kondycją żółwia lub zbyt gwałtownym okresem przygotowawczym do zimowania. Organizm żółwia potrzebuje czasu, aby zaadaptować się do niższych temperatur. Zbyt gwałtowne zmiany mogą obniżyć jego odporność.
- Śmierć – w skrajnych przypadkach może dojść do śmierci żółwia. Jeżeli osobnik zimujący był już wcześniej na coś chory, nie został odrobaczony albo w trakcie zimowania pojawiły się dodatkowe problemy zdrowotne, to choroba może na tyle go osłabić, że nie wybudzi się z zimowania.
Dobra kondycja to podstawa
Żółw, którego wprowadzamy w stan brumacji, powinien być w doskonałej kondycji. Wątpliwy stan zdrowia zawsze stanowi ryzyko. Należy więc przez cały rok dbać o jego dobrą formę, prawidłowe warunki oraz zwracać uwagę na wszystkie niepokojące objawy zdrowotne. Jeżeli dany gatunek w naturze ma zróżnicowany pokarm oraz warunki w zależności od pory roku, warto również to odwzorować. W ten sposób lepiej przygotujemy organizm żółwia. Przed zimowaniem należy sprawdzić, czy żółw jest zainfekowany pasożytami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Nawet jeśli dany osobnik przebywa tylko na wewnętrznym wybiegu lub w terrarium, to zawsze istnieje ryzyko, że przyniesiemy pasożyty z zewnątrz, chociażby z pokarmem. W razie konieczności odrobaczamy żółwia i pozbywamy się pasożytów zewnętrznych.
Jeżeli Twój żółw zachoruje i masz wątpliwości co do jego kondycji po wyleczeniu, możesz wykonać badanie krwi lub też zrezygnować z zimowania w danym roku. Czasami możliwe jest również przesunięcie zimowania lub skrócenie go. Nie powinieneś zimować żółwia, który jest w trakcie infekcji lub wyraźnie osłabiony, ponieważ może to zagrażać jego życiu. W takim wypadku należy zrezygnować z zimowania w danym roku.
Hibernakulum dla żółwia
Hibernakulum to pojemnik, w którym żółw spędzi okres brumacji. Dla żółwi lądowych dobiera się go tak, by miały w nim możliwość swobodnego obrócenia się i zakopania w podłożu; zwykle wystarcza 1,5-2-krotnie dłuższy i szerszy niż długość karapaksu żółwia. Wysokość powinna być podobna do pozostałych wymiarów. Pojemnik powinien mieć wentylację umożliwiającą cyrkulację powietrza.
Pojemnik wypełnij podłożem do zimowania na taką wysokość, żeby żółw mógł się w nim cały zakopać. Dzięki temu temperatura oraz wilgotność dookoła jego ciała będą stabilniejsze. Jako podłoże dla żółwi sucholubnych zaleca się zastosować mieszankę piasku i torfu w proporcji 1:1. Mieszanka powinna być lekko wilgotna. Wilgotność w hibernakulum powinna wynosić 50-60%. Dla gatunków preferujących wilgotniejsze warunki stosuje się zwykle mieszankę piasku, torfu i mchu torfowca w proporcji 1:1:1, co umożliwia utrzymanie wyższej wilgotności na poziomie 65-75%. Najbardziej wrażliwe na odwodnienie podczas zimowania są młode żółwie – im również można wsypać powyższą mieszankę. Zamiast niej można zastosować sam mech torfowiec lub liście. Wilgotność u młodych żółwi powinna sięgać nawet 95%.
Hibernakulum dla żółwi wodno-lądowych powinno być nieco obszerniejsze. Głębokość wody powinna wynosić co najmniej tyle co długość karapaksu żółwia.
Miejsce zimowania
Kluczowym i jednocześnie najtrudniejszym zadaniem podczas zimowania jest utrzymywanie stałej temperatury w hibernakulum. Nie może być ona zbyt niska oraz zbyt wysoka. Dopuszczalne wahania temperatury dla konkretnego gatunku oscylują zwykle w przedziale kilku stopni Celsjusza, co jest bardzo wąskim spektrum.
Zimowanie żółwi w lodówce
Miejsce zimowania musi być więc stabilne pod tym kątem. Z tego powodu poleca się zwykłą lodówkę spożywczą lub chłodziarkę ustawioną na konkretny zakres temperatur. W przypadku wyrośniętych osobników większych gatunków taka lodówka może nie zdać egzaminu, gdyż zabraknie w niej miejsca na odpowiednio duże hibernakulum. Należy wtedy zastanowić się nad innymi rozwiązaniami – być może zakupieniem większej lady chłodniczej. Niezwykle ważne jest, aby w urządzeniu zapewnić odpowiednią wymianę powietrza. W tym celu zaleca się zamontowanie pompy napowietrzającej (akwarystycznej), która będzie wpompowywała świeże powietrze do środka. W takim przypadku niezbędne jest zamontowanie wężyka wlotowego oraz wylotowego w dwóch miejscach urządzenia, aby świeże powietrze przepływało przez całe wnętrze. Taką lodówkę należy również dodatkowo otwierać co 2 dni i wietrzyć przez 1 minutę.
Zimowanie żółwi w piwnicy
Zimowanie może odbyć się również w zimnej piwnicy, na strychu, zabudowanym balkonie lub w budynku gospodarczym, jeśli podczas zimy temperatury są w nich stabilne i odpowiednie. Niestety w ostatnich latach zima w Polsce potrafi być bardzo ciepła, przez co temperatury w takich pomieszczeniach również są za wysokie dla żółwi. Jeżeli zdecydujesz się na trzymanie żółwia w takim miejscu, musisz stale monitorować temperaturę. Warto zainwestować w urządzenie, które pokazuje najniższą i najwyższą temperaturę w ciągu doby. Dzięki temu będziesz mieć pewność, że nie przegapiłeś skrajnych wahań temperatury. Podczas silnych mrozów może się okazać, że temperatura w tych pomieszczeniach spada poniżej zera, wtedy przydadzą się kabel grzewczy lub mata grzewcza z termostatem ustawionym na odpowiedni zakres temperatur.
Zimowanie żółwi na dworze
Ostatnią możliwością jest zimowanie żółwia lądowego na dworze, w dobrze zaizolowanej budce na jego wybiegu zewnętrznym. I choć wydaje się to skrajnie ekstremalnym i ryzykownym rozwiązaniem, to przy dobrze wykonanej budce może ono być bezpieczne dla żółwia. Plusem tego rozwiązania jest to, że żółw może pozostawać na wybiegu przez cały rok i w naturalny sposób przejść całe zimowanie. Minusem jest nieprzewidywalność pogody w Polsce, zarówno w okresie zimowym, jak i jesiennym, a także wiosennym, kiedy żółw jest aktywny i korzysta z ciepłych dni. Decydując się na to rozwiązanie, należy monitorować warunki pogodowe oraz temperaturę w budce żółwia. Tutaj również przyda się mata grzewcza podłączona pod termostat, który utrzyma temperaturę na odpowiednim poziomie podczas silniejszych mrozów.
Warto tutaj dodać, że żółwi zimowanych w ten sposób nie umieszcza się dodatkowo w hibernakulum. Budka stanowi jego hibernakulum i umożliwia mu wyjście na wiosnę, gdy pozwolą na to temperatury. Wewnątrz budki żółw powinien mieć możliwość zakopania się poniżej gruntu, gdzie temperatura jest stabilniejsza. Na wierzchu gruntu (w budce) przygotuj grubą warstwę izolacyjną z suchych liści albo słomy. Całą budkę również warto przysypać stertą gałęzi i liści, pozostawiając żółwiowi korytarz wejściowy.
Sama budka powinna mieć zaizolowane ściany (np. styropianem). Cała ta złożona konstrukcja pozwoli na stabilną temperaturę wewnątrz budki, dzięki czemu okresowe spadki i ocieplenia na zewnątrz nie będą tak mocno wpływać na warunki w środku i pozwolą bezpiecznie przezimować żółwiowi. Minusem tego rozwiązania jest utrudniony dostęp do żółwia w celu kontroli jego masy i zdrowia. Warto takie kontrole wykonywać wtedy, gdy temperatura powietrza na dworze wynosi tyle ile optymalna temperatura zimowania dla żółwia. W ten sposób nie zaburzymy temperatury wewnątrz budki.
Żółwie wodno-lądowe również mogą zimować na dworze, ale w ich przypadku potrzebny jest wystarczająco głęboki zbiornik wodny z mulistym dnem, który całkowicie nie zamarznie.
Etapy prawidłowo przeprowadzonego zimowania
Prawidłowo przeprowadzone zimowanie obejmuje 3 etapy. Każdy z nich jest niezwykle ważny i nie można niczego pominąć.
Etap pierwszy – przygotowanie do zimowania
Organizm żółwia potrzebuje sygnału, że zbliża się zima, co pozwoli przygotować mu się do snu zimowego. Nie możemy z dnia na dzień przełożyć żółwia z 30°C do 4°C. Należy stopniowo obniżać temperaturę w zbiorniku, aby pozwolić na niezbędną i prawidłową adaptację. Około 4-6 tygodni przed zimowaniem zaczynamy stopniowo zmniejszać temperaturę oraz dzień świetlny i przestajemy karmić żółwia. Raz w tygodniu wykonujemy ciepłe kąpiele, aby pomóc mu opróżnić przewód pokarmowy. Około 2 tygodnie przed zimowaniem wykonujemy ostatnie kąpiele i jeżeli żółw już się nie wypróżnia, to można przenieść go do chłodnego (kilkanaście stopni Celsjusza) i ciemnego pomieszczenia. Pozostawiamy mu miskę z wodą i jeżeli jest to możliwe, stopniowo obniżamy temperaturę. Po tym czasie przenosimy żółwia do hibernakulum i umieszczamy cały zbiornik w miejscu do zimowania.
Etap drugi – zimowanie
Podczas tego etapu żółw pozostaje cały czas w temperaturze zimowania, zazwyczaj jest to 3-5°C. Idealnie byłoby, gdyby temperatura przez cały okres zimowy oscylowała na tym poziomie, jednak okresowe spadki do 1°C oraz wzrost do 10°C nie stanowią wielkiego zagrożenia. Powyżej 10°C żółwie wybudzają się, a ich metabolizm przyspiesza. Należy więc stale monitorować temperaturę i gdy zbliża się do którejś z tych granic, odpowiednio reagować. Podczas tego etapu, mimo iż pozornie nic się nie dzieje, należy regularnie kontrolować stan zdrowia żółwia oraz warunki w hibernakulum. Ten etap w zależności od gatunku, wieku i kondycji osobnika trwa od 2 do 5 miesięcy.
Etap trzeci – wybudzanie z zimowania
Wybudzanie z zimowania jest odwrotnością pierwszego etapu, ale przebiega szybciej. Wyciągamy hibernakulum do temperatury pokojowej i pozwalamy mu się stopniowo ogrzać. Żółw powinien uaktywnić się sam i wyjść na powierzchnię. Jeżeli po ogrzaniu się podłoża pozostaje nadal zakopany, wyciągamy go. Następnie umieszczamy żółwia w jasnym i ciepłym miejscu, zapewniając mu świeżą wodę do picia. Jeżeli żółw nie chce pić, można włożyć go do płytkiej wody. To zwykle stymuluje żółwie do picia. Niezwykle ważne jest, aby żółw uzupełnił płyny oraz przepłukał nerki z nagromadzonych podczas zimowania toksyn.
Wraz ze wzrostem temperatury przyspiesza metabolizm i wzmaga się apetyt żółwia. Już od pierwszych dni aktywności żółw powinien mieć dostęp do pokarmu. Zdrowy osobnik przyjmuje pierwszy pokarm do 7 dni po rozpoczęciu aktywności. Jeżeli żółw nie przyjmuje pokarmu, najprawdopodobniej przyczyną tego jest zły stan zdrowia i należy udać się z nim do lekarza weterynarii. Przez pierwsze dni należy obserwować, czy żółw prawidłowo się odżywia i wydala. Wydalanie można wspomóc ciepłymi kąpielami.
Kontrola zdrowia żółwia i warunków podczas zimowania
W trakcie zimowania należy regularnie kontrolować stan zdrowia żółwia i warunki w hibernakulum. Optymalnie jest wykonywać taką kontrolę raz w tygodniu. W ten sposób wychwycisz nieprawidłowości wystarczająco szybko, aby w porę zareagować. Podczas kontroli zdrowia sprawdź, czy nie pojawiły się:
- wydzieliny z nosa, pyska i oczu – mogą być objawem różnych infekcji,
- wydzielina z kloaki – może świadczyć o nieopróżnionym do końca przewodzie pokarmowym lub innych problemach,
- guzki, opuchlizna lub inne nieprawidłowości w wyglądzie skóry – mogą być objawem różnych infekcji lub ropni podskórnych,
- pleśń – w takim wypadku konieczna będzie wymiana podłoża (przyczyną pleśni może być zbyt słaba cyrkulacja powietrza).
Ponadto należy:
- kontrolować wilgotność (sprawdź, czy nie ma potrzeby nawilżenia podłoża),
- dokonywać wymiany części wody u żółwi wodno-lądowych – raz na 2-3 tygodnie wymień część wody; pamiętaj, żeby miała taką samą temperaturę jak woda w hibernakulum.
Dodatkowo raz w miesiącu sprawdź wagę żółwia. Prawidłowy spadek wagi u zdrowego osobnika wynosi 0,5-1% miesięcznie i maksymalnie 10% w ciągu całego zimowania. Większy spadek wagi jest sygnałem, że zimowanie nie przebiega prawidłowo.
Temperaturę należy kontrolować przez cały czas.
Jeżeli podczas zimowania pojawią się jakieś problemy zdrowotne lub nadmierny spadek wagi, konieczne jest przerwanie zimowania i wybudzenie żółwia. Dalsze zimowanie może skutkować jeszcze większym pogorszeniem stanu jego zdrowia, a nawet śmiercią. Po procesie wybudzania należy udać się z żółwiem do weterynarza, aby zdiagnozować problem i wyleczyć podopiecznego.
Opracowano na podstawie własnych doświadczeń oraz literatury.
Literatura
- Baza danych o gadach: https://reptile-database.reptarium.cz
- Encyklopedia internetowa: https://en.wikipedia.org
- https://eden.opole.pl/zwierzeta-towarzyszace/zolwie-ladowe/
https://www.terrarium.com.pl/bezpieczniejsze-zimowanie-twojego-zolwia/
https://www.terrarium.com.pl/trachemys-scripta-troostii-zolw-zoltolicy/#Zimowanie
https://www.terrarium.com.pl/zimowanie-w-lodowce-zolwi-ladowych-i-wodno-ladowych/
https://turtles.pl/hibernacja-zolwi-ladowych-proces-usypiania-na-zime/?srsltid=AfmBOoruIUqscdNtAZTeNo8Do89g-MONwHC_nMDHVdiobbGKKOdBSqNq - Schuiten B. I. 2008. Zwierzęta w terrarium, tłum. Borycka-Zakrzewska J. (Wydawnictwo REA, 2011), 107-120.
- Żabuti leśny (Chelonoidis denticulatus) – piękny żółw z Ameryki Południowej - 20 listopada 2025
- Żółw obrzeżony (Testudo marginata) – największy lądowy żółw Europy - 22 października 2025
- Zimowanie żółwi lądowych i wodno-lądowych - 18 sierpnia 2025
