Jak fosfor wpływa na ryby w akwarium?
To kolejny wpis dotyczący fosforu. Tym razem skupię się na tym, jak fosfor wpływa na ryby w akwarium. Jeżeli nie czytałeś jeszcze wpisów Fosfor w akwarium: formy, rola i oznaczanie oraz Jak przebiegają przemiany fosforu w wodzie?, koniecznie zajrzyj do tych materiałów. Będziesz mieć pełny obraz tego fascynującego pierwiastka i lepiej zrozumiesz funkcjonowanie akwarium.
Rola fosforu w organizmach ryb
Ryby mogą absorbować składniki mineralne z wody, jednak w przypadku fosforu jest inaczej. Jego małe stężenie w wodzie i niska przyswajalność z wody powodują, że źródłem fosforu dla ryb jest pokarm. Fosfor jest niezbędnym składnikiem w diecie ryb. Ma więcej znanych funkcji metabolicznych w organizmie kręgowców niż inne pierwiastki. Dlatego każdy niedobór fosforu ma odbicie w funkcjonowaniu organizmu. Zbyt mała ilość tego pierwiastka w diecie prowadzi pośrednio do zaburzeń metabolicznych, powodując spowolnienie wzrostu i słabsze wykorzystanie pokarmu. Mogą też pojawić się różne deformacje szkieletu związane ze zmniejszoną mineralizacją tkanek twardych.
Niemal każdemu akwaryście znany jest widok ryb ze zdeformowanym kręgosłupem. Najczęściej wiąże się go z zaburzeniami genetycznymi. Ten problem znany jest również hodowcom ryb konsumpcyjnych. W przypadku łososia atlantyckiego przez lata obserwowano deformacje kręgosłupa. Dopiero badania naukowe pozwoliły stwierdzić, że nie były one wynikiem zaburzeń genetycznych, a efektem niedoboru fosforu w diecie w początkowym etapie rozwoju narybku.
Zapotrzebowanie ryb na fosfor
Jak podaje literatura, zapotrzebowanie ryb na fosfor wynosi od 0,3 do 1,5% diety. Jak widać, zakres jest dość duży. Powodem tego są między innymi różnice wynikające z przynależności gatunkowej badanych ryb.
Jak przyswajany jest fosfor z pokarmu?
Wszystkie surowce pochodzenia zwierzęcego i roślinnego stosowane w produkcji pokarmów dla ryb zawierają fosfor. Stopień jego wykorzystania przez ryby oraz ilość wydalana do środowiska wodnego zależą zarówno od zawartości fosforu w diecie, jak i od jego biodostępności, determinowanej przez formę chemiczną oraz źródło pochodzenia. Na przykład wykorzystywana w produkcji karm mączka rybna zawiera średnio około 3,1% fosforu. Fosfor występuje tu głównie w postaci fosforanu wapnia – formy słabo przyswajalnej, która w dużej mierze jest wydalana.
Szacuje się, że ryby zatrzymują zaledwie około 20% fosforu zawartego w pokarmie, a pozostałe 80% trafia do środowiska wodnego. Dlatego formułowanie pokarmów dla ryb zmierza do minimalizowania ilości fosforu trafiającego do wody. Można to osiągnąć m.in. przez zastępowanie mączek rybnych innymi źródłami białka, które zawierają mniej fosforu. Często sięga się przy tym po surowce roślinne. Zastępowanie białka zwierzęcego roślinnym już od dawna ma miejsce w hodowli ryb konsumpcyjnych. Niestety, rośliny zawierają dużą ilość fosforu w formie fitynianów, których ryby również nie potrafią efektywnie trawić. To oznacza, że i w tym przypadku znaczna część fosforu zostaje wydalona, co prowadzi do pogorszenia jakości wody.
Na przyswajanie fosforu wpływają także inne składniki pokarmu. Dieta bogata w tłuszcz może zwiększać retencję fosforu w organizmie ryb, natomiast niedobór wapnia może ograniczać jego wchłanianie.
Ogromne znaczenie dla przyswajania fosforu ma także technologia produkcji karmy. Przełomem w żywieniu ryb było zastosowanie technologii ekstruzji, dzięki której powstają pokarmy o wysokiej hydrostabilności i lepszej strawności. Taka forma pokarmu ogranicza wypłukiwanie składników odżywczych do wody oraz zmniejsza ilość wydalanych resztek, wspierając utrzymanie dobrej jakości wody zarówno w hodowli ryb konsumpcyjnych, jak i w akwariach.
Nakarmić rybę i oszczędzić środowisko
Wpływ fosforu wydalanego przez ryby na eutrofizację wód sprawił, że zagadnienie to stało się przedmiotem wielu badań naukowych. Szczególnie intensywnie analizowano potrzeby pokarmowe ryb, takich jak pstrągi i inne gatunki łososiowate, hodowanych w zbiornikach przepływowych. Celem było nie tylko poznanie zapotrzebowania ryb na fosfor, ale także ustalenie, jaka część dostarczanego pierwiastka rzeczywiście zostaje przez nie przyswojona, a jaka wydalona do środowiska.
Aby ograniczyć ilość fosforu wydalanego przez ryby, stosuje się dwie strategie: obniżenie zawartości fosforu w diecie lub zwiększenie jego biodostępności. Ta druga metoda polega na stosowaniu dodatków paszowych, które poprawiają przyswajanie fosforu z trudno dostępnych źródeł. Jednym z najważniejszych takich dodatków jest fitaza – enzym umożliwiający trawienie fitynianów, czyli głównej formy fosforu w surowcach roślinnych (mogą one stanowić od 50 do 80% całkowitego fosforu w tych składnikach). Fityniany są słabo przyswajalne i dodatkowo wiążą jony wapnia, magnezu, żelaza i cynku, utrudniając ich wchłanianie. Fitaza rozkłada te związki, uwalniając przyswajalny fosfor i poprawiając wartość odżywczą paszy. Innymi dodatkami zwiększającymi wykorzystanie fosforu są kwasy organiczne, np. kwas cytrynowy. Już 1% jego zawartości w karmie znacząco poprawia przyswajalność fosforu, co wykazano m.in. u pstrąga tęczowego.
Zastosowanie fitazy oraz kwasów organicznych pozwala na efektywniejsze wykorzystanie fosforu zawartego w naturalnych składnikach karmy, zmniejszając tym samym konieczność dodawania fosforu nieorganicznego.
Co więcej, mieszanie różnych źródeł białka w pokarmach pozytywnie wpływa na bilans fosforu. Z takiej strategii między innymi korzysta firma Tropical, komponując formuły pokarmów dla ryb na bazie zróżnicowanych i zbilansowanych źródeł białka, dbając tym samym nie tylko o zdrowie ryb, ale także o jakość wody w akwarium.
Pokarm z probiotykiem dla ryb a przyswajanie fosforu
Suplementacja pokarmów dla ryb probiotykami pozytywnie wpływa na wchłanianie składników odżywczych, w tym retencję fosforu. Wynika to z oddziaływania probiotyków zarówno na procesy fizjologiczne, jak i zdrowie jelit, budowę nabłonka jelitowego, a także poziom enzymów. Ostatecznie poprawia to trawienie i wykorzystanie składników odżywczych przez ryby, w tym fosforu. Więcej o probiotykach znajdziesz we wpisie Jak działają probiotyki w pokarmie dla ryb?
Wpływ fosforu pokarmowego na odporność ryb
Nieliczne dostępne dane wskazują, że fosfor pokarmowy może odgrywać istotną rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Stwierdzono między innymi, że niedobór fosforu obniżał odporność suma kanałowego (Ictalurus punctatus) na infekcje wywoływane przez bakterię Edwardsiella ictaluri. Minimalna zawartość fosforu w diecie, która zwiększała odporność ryb na ten patogen, wynosiła 0,4%. Natomiast przy poziomie fosforu w pokarmie wynoszącym 0,5% miał miejsce wzrost produkcji przeciwciał, co świadczy o dodatkowym wzmocnieniu odpowiedzi immunologicznej.
Jak fosforany obecne w wodzie wpływają na ryby?
Fosforany w wodzie są bezpieczne dla ryb. W testach toksyczności (na rybach, rozwielitkach i glonach) badano, jakie stężenie fosforanów powoduje śmierć 50% organizmów (LC50). Dla wszystkich trzech grup otrzymano wynik powyżej 100 mg/l, co oznacza, że dopiero bardzo wysokie stężenia fosforanów mogłyby być dla nich groźne. W praktyce takie stężenia w naturalnych wodach prawie się nie zdarzają. Zazwyczaj stężenie fosforu wynosi kilka mg/l. Dlatego fosforany same w sobie nie są bezpośrednio toksyczne. W przypadku fosforanów problemem nie jest ich toksyczność, ale ich udział w eutrofizacji wód powierzchniowych. Gdy do jeziora lub rzeki trafia dużo fosforanów, wpływają one na intensywny wzrost glonów. Ich nadmierny rozwój oraz obumieranie zużywają tlen, prowadząc do pogorszenia warunków tlenowych oraz jakości wody, co ma już bezpośredni wpływ na ryby i inne organizmy wodne.
Choć dostępnych jest niewiele badań dotyczących wpływu fosforanów obecnych w wodzie na ryby, natrafiłam na interesującą publikację naukową analizującą ich oddziaływanie na dobrostan młodocianych sumów afrykańskich (Clarias gariepinus). Celem badania było określenie bezpiecznej dawki nawozu fosforowego dodawanego do wody w systemie recyrkulacyjnym z hydroponiką, w którym regularne podmiany prowadziły do deficytu fosforu niezbędnego do prawidłowego wzrostu roślin. Zastosowano trzy poziomy stężenia fosforanów: 40 mg/l, 80 mg/l i 120 mg/l. Wyniki wykazały, że obecność fosforanów nie wpływała na śmiertelność ryb, natomiast najlepsze przyrosty masy ciała uzyskano przy stężeniach 40 mg/l i 80 mg/l. W grupie kontrolnej, charakteryzującej się bardzo niską zawartością fosforanów w wodzie (< 2,6 mg/l), stwierdzono mobilizację fosforu z kości, co negatywnie odbijało się na wzroście ryb. Co istotne, w żadnej z badanych grup nie zaobserwowano podwyższonego poziomu kortyzolu – hormonu stresu, którego wzrost mógłby świadczyć o występowaniu przewlekłego stresu środowiskowego.
Jednak najwyższa dawka fosforanów (120 mg/l) miała już wyraźnie niekorzystny wpływ na zachowanie i dobrostan ryb. Ryby częściej podpływały do powierzchni, by zaczerpnąć powietrza, co sugerowało pogorszenie warunków tlenowych. Towarzyszyło temu nasilenie zachowań agresywnych.
Na zakończenie
Zdaję sobie sprawę, że temat fosforu w kontekście akwarystyki nie został jeszcze w pełni wyczerpany. Mam jednak nadzieję, że mimo złożoności tematu i konieczności odniesienia się do podstaw chemii, udało mi się przedstawić go w sposób przystępny. A jeśli nadal czujesz się zagubiony albo wszystko wydaje się niejasne – spokojnie, to zupełnie normalne. Taki właśnie jest fosfor.
Literatura
- Akpoilih B.U., Ajani E.K., Omitoyin B.O. (2016), Optimum Dietary Ca/P Ratio and Phytase for Growth and Bone Mineralization in Juvenile Clarias gariepinus Fed Soya Bean-Based Diet, J Aquac Res Development 2016, 7:2, http://dx.doi.org/10.4172/2155-9546.1000403.
- Debnath D., Sahu N.P., Pal A.K., Baruah K., Yengkokpam S., Mukherjee S.C. (2005), Present Scenario and Future Prospects of Phytase in Aquafeed – Review, Asian Australasian Journal of Animal Sciences 18(12):1800-1812.
- Eya J.C., Lovell R.T. (1997), Avaiable phosphorus requirements of food-size channel catfish (Ictalurus punctatus) fed practical diets in ponds, Aquaculture 154:283-291.
- Eya J.C., Lovell R.T. (1997), Available phosphorus requirements of food-size channel catfish (Ictalurus punctatus) fed practical diets in ponds, Aquaculture 154, 3-4:283-291.
- Hernández A.J., Satoh S., Kiron V. (2013), The effect of citric acid supplementation on growth performance, phosphorus absorption and retention in rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) fed a low-fishmeal diet, Cien. Inv. Agr. 40(2):397-406.
- Lazzari R., Baldisserotto B. (2008), Nitrogen and phosphorus waste in fish farming, Boletim do Instituto de Pesca Sao Paulo 34(4):561-600.
- Nathanailides, C. i in. (2023), Addressing Phosphorus Waste in Open Flow Freshwater Fish Farms: Challenges and Solutions. Fishes 8:442.
- National Research Council (2011), Nutrient Requirements of Fish and Shrimp. Washington, DC: The National Academies Press.
- Strauch S.M. i in. (2019), Effects of ortho-phosphate on growth performace, welfare and product quality of juvenile African catfish (Clarias gariepinus), Fishes 4(1):3.
Ukończyła studia na kierunku ochrona środowiska (specjalizacja: ochrona wód powierzchniowych) na Akademii Rolniczej we Wrocławiu (obecnie Uniwersytet Przyrodniczy), gdzie następnie obroniła doktorat na Wydziale Biologii i Hodowli Zwierząt.
Od lat zajmuje się wpływem diety, suplementacji i naturalnych dodatków na zdrowie, kondycję i rozmnażanie ryb akwariowych. Wolny czas dzieli pomiędzy opieką nad rybami i kotami, pielęgnacją roślin oraz pieszymi wędrówkami i sportem.
- Jak fosfor wpływa na ryby w akwarium? - 9 marca 2026
- Jak przebiegają przemiany fosforu w wodzie? - 23 lutego 2026
- Fosfor w akwarium – rola, formy i oznaczanie - 4 grudnia 2025
